निधन आणि सन्मान

भारताच्या स्वातंत्र्यदिनाच्या पूर्वसंध्येला, 14 ऑगस्ट 1984 रोजी, खाशाबा दादासाहेब जाधव यांचे कराडजवळ एका मोटरसायकल अपघातात निधन झाले. ते 58 वर्षांचे होते. एका वृत्तांतानुसार, त्यांचे निधन शांतपणे झाले, आणि फार कमी जणांना त्याची माहिती मिळाली.

सन्मान, क्रमाने

न मिळालेला पुरस्कार

खाशाबा जाधव यांच्या नावावर अशी एक गोष्ट आहे जी कोणालाही नको असेल. कधीही पद्म पुरस्कार न मिळालेले ते एकमेव भारतीय ऑलिंपिक पदक विजेते म्हणून त्यांची व्यापक नोंद घेतली जाते — हा तो नागरी सन्मान आहे जो देशातील खेळाडूंना नियमितपणे दिला जातो.

त्यांच्या कुटुंबाने दशकानुदशके यासाठी पाठपुरावा केला आहे. एका टप्प्यावर निराशा इतकी टोकाला पोहोचली की 1952 च्या कांस्यपदकाचा लिलाव करण्याची बाबही जाहीरपणे मांडली गेली — सन्मान आणि गोलेश्वरमधील आश्वासित कुस्ती अकादमी किती पूर्णपणे रखडली होती, याचे हे मोजमाप आहे.

कुटुंबाचा दीर्घ लढा

दुर्लक्ष खाशाबांपुरतेच मर्यादित राहिले नाही. त्यांचा मुलगा रणजीत याने महाराष्ट्र लोकसेवा आयोगाच्या परीक्षेत 214 गुण मिळवले — पात्रतेच्या निकषापेक्षा अवघा एक गुण कमी — आणि त्याच्या आईने वडिलांनी सत्तावीस वर्षे सेवा दिलेल्या पोलीस दलात त्याच्या भरतीसाठी वारंवार, अयशस्वी विनंती केली. अखेर मनोहर जोशी यांच्या राज्य सरकारने कुटुंबाला ₹1 लाख मदत आणि रणजीतला सरकारी नोकरी दिली; त्याआधीच्या वर्षांत शेती हेच कुटुंबाचे मुख्य उत्पन्नाचे साधन राहिले. रणजीतने पुढे भारताच्या क्रीडामंत्र्यांना पत्र लिहून वडिलांसाठी अर्जुन पुरस्काराची मागणी केली — जो अखेर 2000 मध्ये मरणोत्तर प्रदान करण्यात आला.

सन्मान कसा असायला हवा

कुस्तीवीर खाशाबा जाधव फाउंडेशनची भूमिका अशी आहे की सन्मान हा मुख्यतः पदके आणि प्रशस्तिपत्रांबद्दल नसतो. तो त्यांनी सुरू केलेले कार्य पूर्ण करण्याबद्दल असतो: गोलेश्वरची अकादमी, तिथे प्रशिक्षण घेणारे खेळाडू, आणि नोंद अचूक ठेवणारा एक अभिलेख.

पद्म पुरस्कार मिळायलाच हवा. पण त्याहून अधिक चिरस्थायी स्मारक म्हणजे, ज्या गावाने त्यांना फिनलंडला पाठवण्यासाठी एकेकाळी आपली सर्व पुंजी रिकामी केली, त्याच गावात उभी असलेली एक कार्यरत कुस्ती अकादमी.